Νότια Χίος


Πυργί

Το Πυργί ονομάστηκε έτσι από τον μεγάλο και ψηλό πύργο του, γύρω από τον οποίο χτίστηκε το σημερινό χωριό από πολλούς μικρούς και μεγάλους οικισμούς. Είναι το μεγαλύτερο από τα χωριά της νότιας Χίου, με πληθυσμό 755 κατοίκων (απογραφή 2011). Είναι πλούσιο και σπουδαιότατο από λαογραφικής, αρχαιολογικής και γλωσσικής άποψης. Είναι κτισμένο στη νοτιοανατολική πλευρά του λόφου Πατέλλα, με ωοειδή περίμετρο, περιβαλλόμενο από μεσαιωνικό περίβολο, ο οποίος αποτελεί τον εξωτερικό τοίχο των ακραίων σπιτιών του. Το Πυργί μοιάζει βγαλμένο από άλλη εποχή. Και είναι, μιας και διατηρείται έτσι όπως χτίστηκε και έχει ανακηρυχθεί διατηρητέο μνημείο.

Τα σπίτια, το ένα κολλητά με το άλλο, συνδέονται με τα απέναντι με εντυπωσιακές αψίδες, Η αίσθηση πως το χωριό χτίστηκε ώστε να παρέχει προστασία στους κατοίκους του είναι διάχυτη καθώς ο επισκέπτης περπατά στα γραφικά δρομάκια του. Το «σφραγίζει» άλλωστε αυτό ο αμυντικός πύργος, στο κέντρο του χωριού, που λειτουργούσε σαν καταφύγιο σε περίπτωση επίθεσης.

Στενοί, πέτρινοι δρόμοι, ο ναός των Αγίων Αποστόλων, που χρονολογείται από τον 13ο αιώνα, πλήθος άλλων εκκλησιών αλλά κυρίως η γεωμετρική διακόσμηση των εξωτερικών τοίχων των σπιτιών, κάνουν το Πυργί πραγματικά μοναδικό.

Οι προσόψεις των σπιτιών είναι το σήμα κατατεθέν του χωριού, με τα περίφημα «ξυστά» να δημιουργούν ιδιαίτερα γεωμετρικά σχήματα και να δίνουν στο Πυργί τον μοναδικό χαρακτήρα του. Η εντυπωσιακή τεχνική, που τα σκαλίσματα γίνονται με το χέρι, περιλαμβάνει μαύρη άμμο που ασπρίζεται και στη συνέχεια ξύνεται. Έτσι με τη βοήθεια διαβήτη, δημιουργούνται τα περίφημα μαύρα μοτίβα πάνω σε άσπρο φόντο, απλά ή σύνθετα, που διατηρείται ζωντανή έως τις μέρες μας. Τα σχέδια τους αποτελούνται από τετράγωνα, ρόμβους, τρίγωνα, πολλά απ’ αυτά έχουν μπουκέτα σε βάζο, πελαργούς, κλαδιά δέντρων, φύλλα στενόμακρα κλπ.

 

 

 

 

Μεστά

Τα Μεστά δεσπόζουν σε μια μικρή κοιλάδα και κτίστηκε στα βυζαντινά χρόνια, σε πενταγωνικό και κλειστό τετράπλευρο σχήμα με δαιδαλώδη εσωτερικά δρομάκια, ενώ τα σπίτια που ήταν χτισμένα από την εξωτερική πλευρά έπαιζαν το ρόλο τείχους, έτσι δεν είχαν παράθυρα προς τα έξω. Οι Γενουάτες βελτίωσαν την οχύρωση του χωριού, το οποίο δεχόταν επιδρομές πειρατών. Στις εξωτερικές γωνίες του χωριού υπήρχαν (και σώζονται ακόμα στα Μεστά) μικροί κυκλικοί πύργοι. Η άμυνα γινόταν από τα δώματα, όπως και η υποχώρηση προς τον κεντρικό πύργο. Θολοσκεπείς στοές με θυρίδες για τόξα διαμορφώνονταν στις θέσεις που το περιμετρικό όριο της άμυνας περιοριζόταν σ' ένα τοίχο.

Το ιδιαίτερο στοιχείο του χωριού είναι η αρχιτεκτονική του, καθώς τα σπίτια είναι χτισμένα πολύ κοντά το ένα στο άλλο, ενώ επικοινωνούν μεταξύ τους με πολύ στενά, σκεπαστά δρομάκια, τους «θόλους». Λόγοι αμυντικοί επέβαλαν την δυνατότητα κινήσεως πάνω στα δώματα των σπιτιών, την ενιαία δηλαδή στάθμη τους σ' όλο τον οικισμό. Αυτό σε συνδυασμό με το πυκνό συνεχές σύστημα δόμησης, την κάποια ανεξαρτησία κατόψεων ισογείου και ορόφου και την δημιουργία κατοικήσιμων χώρων πάνω από τους δρόμους (στο ύψος του ορόφου) δημιουργεί την εντύπωση της μεγακατασκευής.

Η βόλτα στα μικρά σοκάκια του χωριού, κάτω από τις καμάρες που σχηματίζουν τα μπαλκόνια, προσφέρει στον επισκέπτη μια μοναδική εμπειρία. Μεγαλύτερη και σημαντικότερη από τις εκκλησίες είναι εκείνη των Ταξιαρχών, η οποία χτίστηκε το 1868 στη θέση του παλιού κυκλικού πύργου του κάστρου. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο του Μικρού Ταξιάρχη, θεωρείται περίτεχνο δείγμα της Χιώτικης ξυλογλυπτικής.

Το χωριό αποτελεί πόλο έλξης τουριστών, τόσο για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική του που παραπέμπει στο Μεσαίωνα, όσο και για την ιδιαίτερη φυσική ομορφιά της περιοχής, αφού σε κοντινή απόσταση βρίσκονται μερικές από τις ωραιότερες παραλίες του νησιού.

 

Αρμόλια

Τα Αρμόλια αποτελούν από αιώνες παραδοσιακό κέντρο αγγειοπλαστικής, σε βαθμό που η ονομασία Αρμολούσης επικράτησε να προσδιορίζει στη Χίο πέρα από τον κάτοικο του χωριού και κάθε άτομο που ασχολείται με το συγκεκριμένο επάγγελμα. Επιπλέον, τα Αρμόλια αποτελούν ένα από τα χωριά της Χίου που διατηρούν και στη σημερινή εποχή στοιχεία από τα πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά των μεσαιωνικών οικισμών του νησιού.

Αξίζει ο επισκέπτης να κάνει μία βόλτα μέσα στα σοκάκια και τα καλντερίμια του χωριού και να επισκεφθεί την εκκλησία της Παναγίας, που είναι ενωμένη με τον Άγιο Δημήτριο στην πλατεία του χωριού, όπου σώζεται ένα από τα πιο ωραία Τέμπλα (χρονολογείται το 1744).

Προς τα βορειοδυτικά του χωριού, πάνω στην κορυφή του λόφου του Λυκουριού βρίσκεται το βυζαντινό κάστρο των Απολίχνων στο οποίο οι Γενοβέζοι είχαν εγκαταστήσει το διοικητικό μέγαρο των Μαστιχοχωρίων. Χτίστηκε το 1446 από τον Ιερώνυμο Ιουστινιάνι.

Είναι ένα αξιόλογο μεσαιωνικό μνημείο που σώζεται έως τις μέρες μας σε καλή κατάσταση. Σε κάποια σημεία το κάστρο έχει ακόμη όλο το ύψος και τις επάλξεις του. Η ανάβαση στο κάστρο είναι σηματοδοτημένη από το άκρο του οικισμού και ακολουθεί για λίγο χωματόδρομο και στη συνέχεια μονοπάτι με χτιστά σκαλοπάτια που οδηγεί στην ανατολική είσοδο του φρουρίου.

Διοικητικά, λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωση της Χίου κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, τα Αρμόλια ορίστηκαν το 1918 ως έδρα κοινότητας της επαρχίας Χιου. Το 1989 εντάχθηκαν στον νεοσύστατο δήμο Μαστιχοχωρίων, ενώ από το 2011 ανήκουν στον διευρυμένο δήμο Χιου.

 

Ολύμποι

Υπάρχει κι εδώ κεντρική πύλη, αμυντικός πύργος, ο οποίος διατηρείται μισοερειπωμένος και στενά δρομάκια με θολωτά πέτρινα τόξα πάνω τους που συνέδεαν τα σπίτια μεταξύ τους.Στην πλατεία του χωριού βρίσκεται η μικρή εκκλησία της Αγίας Παρασκευής με το ξυλόγλυπτο τέμπλο, αξιόλογο δείγμα της τέχνης του 18ου αιώνα.Ο επισκέπτης αξίζει να δει την Τράπεζα των Ολύμπων, ένα διώροφο κτίριο με μακρόστενες αίθουσες που σώζεται από την παλιά μεσαιωνική περίοδο σε πολύ καλή κατάσταση.Την τελευταία Κυριακή των Απόκρεων αναβιώνει στην κεντρική πλατεία του χωριού το έθιμο του Αγά. Τα Μεστά, η Ελάτα, το Λιθί είναι μερικά ακόμη χωριά στα οποία αναβιώνει το έθιμο του Αγά.Ο Αγάς είναι ένας αυστηρός δικαστής ο οποίος ορίζεται από τους κατοίκους του χωριού. Δικάζει και καταδικάζει τους περισσότερους παρευρισκομένους. Όσο για αυτόν που θα καταδικαστεί, είναι υποχρεωμένος να εξαγοράσει την ποινή του. Κύριο χαρακτηριστικό της δίκης είναι το χιούμορ. Το έθιμο αυτό είναι πολύ παλιό και οι ρίζες του βρίσκονται μεταξύ του 1830-1840.

 

Στην περιοχή των Ολύμπων και σε απόσταση τριών χιλιομέτρων από το χωριό υπάρχει μικρό σπήλαιο του τύπου του σπηλαιοβάραθρου  με αξιόλογο φυσικό διάκοσμο από σταλακτίτες, που εξερευνήθηκε μόλις το 1985 και άρχισε να είναι επισκέψιμο μετά το έτος 2000 κατά τη θερινή περίοδο (αρχές Μαΐου ως Οκτώβριο). Ο δρόμος καταλήγει σε ερημικό ακρωτήρι όπου τα μοναδικά ανθρώπινα έργα είναι η μεσαιωνική βίγλα και το εκκλησάκι της Αγίας Δύναμης που τη συνοδεύει.

 

Βέσσα

Το χωριό έχει παραδοσιακή αρχιτεκτονική με στενούς δρόμους. Είναι παλαιός, μεσαιωνικός οικισμός, χαρακτηριστικό χωριό-κάστρο («καστροχώρι»). Ενδιαφέρων είναι και ο Ναός του Αγίου Δημητρίου. Ο ενοριακός ναός (η «χωριοεκκλησιά») ωστόσο τιμάται στο όνομα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και εορτάζει στις 15 Αυγούστου.